🌱 Wat fossielen ons vertellen over écht eten (Blog 7)

Fossiele resten en isotopenonderzoek bevestigen wat de biologie al laat zien: de mens is geëvolueerd op een gevarieerd, voedingsrijk dieet uit de natuur. Precies de voeding waarop ons lichaam nog steeds is gebouwd. Echt eten vult niet alleen je maag, het voedt elke cel in je lichaam. Dat is de rode draad door al onze richtlijnen heen.

In het vorige blog zagen we hoe werktuigen, van stenen messen tot harpoenen, laten zien wat mensen verzamelden en jaagden. In dit blog kijken we niet naar wat ze maakten, maar naar wat ze zelf achterlieten. In botten, tanden en fossielen ligt namelijk het bewijs van wat we werkelijk aten. Dankzij moderne technieken, zoals isotopenonderzoek, kunnen we dat dieet letterlijk aflezen uit het verleden.

Evolutie en voeding: het breekpunt

In de afgelopen blogs zagen we hoe we tijdens de evolutie van homininen, zo’n zes tot acht miljoen jaar geleden, tot Homo sapiens ongeveer 300.000 jaar geleden, steeds meer dierlijke voeding zijn gaan eten. Ook onze fysiologie wijst die kant op.

De menselijke maag is uitzonderlijk zuur, met een pH rond de 1,5. Dat is bijna net zo laag als bij aaseters zoals gieren, die rond de 1,2 zitten. Ter vergelijking: bij chimpansees, die vooral fruit en bladeren eten, ligt de pH rond de 3. Zo’n zure maag kost veel energie om te onderhouden en ontwikkelt zich alleen als het echt nodig is, bijvoorbeeld om vlees veilig te kunnen verteren.

Ook onze stofwisseling laat zien waar we op gebouwd zijn. Ons brein draait op glucose, maar de rest van het lichaam kan prima overschakelen op vet als brandstof. Wanneer er weinig koolhydraten zijn, zorgt het lichaam er slim voor dat vooral de hersenen glucose krijgen. Dat gebeurt onder andere doordat spieren tijdelijk minder gevoelig worden voor insuline. Zo blijft er voldoende brandstof beschikbaar voor het brein. Dit past bij een dieet waarin vet een grote rol speelde en planten vooral een aanvulling waren.

Ook genetisch laten we sporen van dat dieet zien. Mensen hebben genen die zorgen voor een hoge productie van lipase, het enzym dat vet afbreekt, en slaan energie efficiënt op in vetweefsel. Pas met de komst van de landbouw verschenen extra kopieën van het amylase-gen, dat helpt bij het verteren van zetmeel. Dat laat zien dat we miljoenen jaren vooral vet- en eiwitrijk aten en ons pas relatief recent genetisch hebben aangepast aan meer koolhydraten.

Waar werktuigen (Blog 6) laten zien dát dierlijk voedsel steeds belangrijker werd, laten isotopen zien hóé hoog in de voedselketen we stonden en waar ons eiwit werkelijk vandaan kwam.

Wat zijn isotopen (en wat meten ze wel/niet)?

Isotopen zijn varianten van hetzelfde element met een iets ander gewicht. De verhoudingen van koolstof, stikstof, strontium en barium in bot en tand veranderen mee met wat en waar je eet. Aan die verhoudingen kun je zien of iemand vooral planten, landdieren of waterdieren at.

Isotopen meten geen calorieën of vetten. Ze geven een gemiddeld beeld van iemands eiwitbronnen over meerdere jaren. Plantaardig voedsel met weinig eiwit laat daardoor vaak maar beperkt sporen na.

Wat zeggen isotopen over wat we aten?

7–4,2 miljoen jaar geleden – de eerste homininen Onze vroegste voorouders leefden voornamelijk van planten: bladeren, wortels, knollen en vruchten, met af en toe een insect of klein dier. Isotopen laten een duidelijk plantaardig eiwitprofiel zien, laag in de voedselketen.

4,2–2,5 miljoen jaar geleden – Australopithecus en Paranthropus Nog steeds overwegend plantaardig, maar met regionale verschillen. In sommige gebieden aten ze meer grasachtige planten en zetmeelrijke wortels. Dierlijk voedsel kwam erbij, maar nog niet structureel. In isotopen zie je daarom een laag trofisch niveau: ze stonden nog dicht bij planteneters.

2,5 miljoen–300.000 jaar geleden – de opkomst van Homo Hier begint de verschuiving. Vroege Homo-soorten aten steeds meer dierlijk eiwit: vlees, merg, eieren en later ook vis en schaaldieren. Dit sluit aan bij snij- en breuksporen én bij doelgerichte jacht, zoals de houten speren van Schöningen (300.000–400.000 jaar oud). Isotopen tonen een duidelijke stijging naar een hoger trofisch niveau: meer vlees, meer vet, meer energie.

Vanaf 300.000 jaar geleden – Neanderthalers en Homo sapiens Isotopenonderzoek laat zien dat Neanderthalers in Europa vrijwel uitsluitend dierlijk eiwit aten. Hun botten tonen waarden die vergelijkbaar zijn met roofdieren zoals wolven en leeuwen. Ze stonden letterlijk aan de top van de voedselketen. Volgens Richards en Trinkaus (2009) kwam ongeveer 80 tot 90 procent van hun eiwitten van grote landdieren zoals mammoeten, neushoorns, bizons en rendieren. Hun voeding was energierijk, maar relatief weinig gevarieerd.

Vroege Homo sapiens aten gemiddeld iets minder dierlijk voedsel. Ongeveer 60 tot 80 procent van hun eiwitten kwam uit dierlijke bronnen. Isotopen laten zien dat hun dieet flexibeler was dan dat van Neanderthalers, met ruimte voor zowel dierlijk als plantaardig voedsel. Aan de kust kwam veel eiwit uit vis en schelpdieren, landinwaarts vooral uit wild en vetrijke dieren. Die combinatie gaf onze soort precies wat nodig was: energie, veerkracht en aanpassingsvermogen.

Wat dit ons vertelt

Fossielen en isotopenonderzoek vullen het archeologische bewijs perfect aan. Ze laten zien dat dierlijk voedsel geen toevallige aanvulling was, maar een centrale energiebron in onze evolutie.

Meer vet en eiwit maakten grotere hersenen, complex gedrag en lange periodes van fysieke activiteit mogelijk. Planten speelden ondertussen hun eigen rol. Ze leverden vezels, vitamines en beschermende stoffen.

Samen zorgden ze voor precies wat nodig was om te groeien, te denken en te overleven. Wat we in botten, tanden en steen terugvinden, vertelt steeds hetzelfde verhaal: de mens ontwikkelde zich op voeding die rijk was aan dierlijke energie, aangevuld met wat de natuur verder bood.

Afsluiting

De sporen in steen vertellen wat we aten en hoe we leefden. Maar ze laten niet zien wat er vanbinnen gebeurde. In het volgende blog duiken we daarom het lichaam zelf in, naar de darmen en hersenen, waar de échte evolutie plaatsvond.

👉 Volgende blog: Waarom jouw darmen en hersenen bewijzen dat je dierlijke voeding nodig hebt

Bronvermelding 

• Kuipers, R. (2012). Fatty acids in human evolution: contributions to evolutionary medicine. Rijksuniversiteit Groningen, proefschrift. (n.d.). The Nutritional Characteristics of a Contemporary Diet Based Upon Paleolithic Food Groups. Colorado State University. 

• Cattelain, P., & Bellier, C. (2002). De Jacht in de Prehistorie (Guides archéologiques du Malgré-Tout, 70 p.). Treignes: Cedarc.

• Ben-Dor, M., Sirtoli, R., & Barkai, R. (2021). The evolution of the human trophic level during the Pleistocene. Yearbook of Physical Anthropology, 1–30. https://doi.org/10.1002/ajpa.24247

• Cordain, L., Eaton, S. B., Miller, J. B., Mann, N., & Hill, K. (2002). The paradoxical nature of hunter-gatherer diets: meat-based, yet non-atherogenic. European Journal of Clinical Nutrition, 56(Suppl 1), S42–S52. https://doi.org/10.1038/sj.ejcn.1601353

• Frassetto, L., Morris, R. C. Jr., et al. (2001). Diet, evolution and aging—pathophysiologic effects of the post-agricultural inversion of potassium-to-sodium and base-to-chloride ratios in the human diet. European Journal of Nutrition, 40(5), 200–213.

• Richards parlementslid, Trinkaus E. Uit Afrika: moderne menselijke oorsprong speciaal kenmerk: isotopisch bewijs voor de diëten van Europese Neanderthalers en vroegmoderne mensen. Proc Natl Acad Sci U S A. 2009 22 sep;106(38):16034-9. doi: 10.1073/pnas.0903821106. Epub 2009 11 aug. PMID: 19706482; PMCID: PMC2752538.

• Richards M. P., & Trinkaus E. (2009). Isotopic evidence for the diets of European Neanderthals and early modern humans. PNAS, 106(38), 16034–16039.